Probiyotik temizlik hastanede nasıl çalışır? Araştırmalar ne gösteriyor?

Çalışma ilkesi: yüzeyi boş bırakmamak

Hastane çalışmalarında kullanılan probiyotik temizlik ürünleri, gıda sınıfı Bacillus subtilis, Bacillus pumilus ve Bacillus megaterium sporları içerir ^[1]. Sporlar temizlik sırasında yüzeye bırakılır, uygun nem ve besin bulduğunda canlanır ve organik kalıntıyı tüketir.

Etki mekanizması rekabete dayanır: faydalı bakteriler yüzeyde yer ve besin için zararlı mikroorganizmalarla yarışır. Bu nedenle etki bir dezenfektan gibi anlık değildir; yavaş oluşur ve düzenli uygulamayla sürer ^[9]. Klasik temizlikte yüzey temizlendikten sonra boş kalır; probiyotik temizlikte faydalı bakterilerle kaplanır.

Yüzey patojenleri üzerindeki etkisi

Belçika ve İtalya'da üç hastanede yaklaşık 20.000 yüzey numunesinin incelendiği çalışmada probiyotik temizlik, hastane enfeksiyonlarıyla ilişkili patojenleri %50 ile %89 arasında azaltmıştır. Etki 3–4 haftada oluşmuş ve zaman içinde sabit kalmıştır ^[1].

Aynı çalışmada probiyotik temizlikten klasik temizliğe geri dönüldüğünde yüzeydeki bakteri sayıları yeniden eski düzeyine çıkmıştır ^[1]. Bu, etkinin ürünün düzenli kullanımına bağlı olduğunu gösterir. Clostridioides difficile sayılarında ise belirgin bir azalma görülmemiştir ^[1].

Hastane enfeksiyonları üzerine çalışmalar

İtalya'da beş hastanenin dahiliye servislerinde 18 ay boyunca yürütülen, 11.842 hasta ve 24.875 çevresel numuneyi kapsayan çok merkezli öncesi-sonrası çalışmada, probiyotik temizliğe geçildikten sonra hastane enfeksiyonu görülme oranı %4,8'den %2,3'e inmiş, yüzeydeki patojenler ortalama %83 azalmıştır ^[2].

Berlin Charité Üniversite Hastanesi'nde yoğun bakım dışı 18 serviste, 13.896 hasta üzerinde yürütülen bağımsız, randomize ve çapraz tasarımlı çalışmada sabunla, dezenfektanla ve probiyotikle temizlik karşılaştırılmıştır. Hastane enfeksiyonu sıklığı üç yöntemde benzer bulunmuş; yazarlar rutin yüzey dezenfeksiyonunun sabun veya probiyotik temizliğe üstün olmadığını ve probiyotik temizliğin özellikle çevre koruma açısından ilgi çekici bir alternatif olabileceğini belirtmiştir ^[3].

Antibiyotik direnci açısından

İtalya'daki çalışmalarda probiyotik temizliğin yüzey mikrobiyotasında dirençli türleri seçmediği, tersine antibiyotik direnç genlerini belirgin biçimde azalttığı bildirilmiştir ^[4]. Çok merkezli çalışmanın ikincil analizinde yüzey mikrobiyotasındaki direnç genlerinde %99'a varan düşüş ölçülmüş; hastane enfeksiyonlarına bağlı antibiyotik tüketimi %60,3, bunun maliyeti %75,4 azalmıştır ^[5].

Charité çalışmasının mikrobiyom kolunda da lavabo numunelerinde direnç genlerinin probiyotik temizlikte dezenfektana göre daha düşük olduğu bulunmuş; ancak patojenlerin göreli oranında yönteme bağlı bir fark gözlenmemiştir ^[6].

Kanıtın sınırları

Probiyotik temizlik üzerine klinik sonuç verilerinin önemli bölümü İtalya'daki tek bir araştırma grubundan gelir ve öncesi-sonrası tasarımdadır; bu çalışmalar ürün üreticisinin desteğiyle yürütülmüştür ^[2]. Bağımsız randomize çalışma probiyotik temizliğin dezenfeksiyonla eşdeğer olduğunu, üstün olmadığını göstermiştir ^[3].

2024 tarihli bir derleme, büyük bir randomize çalışmada probiyotik temizliğin dezenfektanlara göre aşağı olmadığını, ancak çalışma tasarımı, ürün ve protokollerin farklılığı ve klinik sonuç çalışmalarının azlığı nedeniyle kanıtın sınırlı kaldığını belirtir ^[7]. Bir başka eleştirel derleme, çalışmaların çoğunda kullanılan suşların tanımlanmadığına ve suş düzeyinde güvenlik değerlendirmesi gerektiğine dikkat çeker ^[8].

Hasta güvenliği ve kullanım alanı

Çok merkezli çalışmada, probiyotik temizlik uygulanan hastanelerde yatan hastaların hiçbirinde ürün kaynaklı Bacillus'a bağlı enfeksiyon saptanmamıştır ^[2]. Tek hastanede yürütülen çalışmada da işlem uygulanan alanlarda hastane enfeksiyonu gelişen hastaların tamamında probiyotik Bacillus negatif bulunmuştur ^[4].

Probiyotik temizlik, kritik olmayan çevresel yüzeyler (zemin, yatak korkuluğu, komodin, banyo) için uygun bir yaklaşımdır. Ameliyathane, yoğun bakım ve izolasyon gibi yüksek riskli alanlarda, kan ve vücut sıvısı bulaşında ve tıbbi aletlerde kurumun enfeksiyon kontrol komitesinin belirlediği dezenfeksiyon ve sterilizasyon protokolü uygulanır.

Sık sorulan sorular

Probiyotik temizlik dezenfeksiyon kadar etkili mi?

Berlin Charité'de 13.896 hasta üzerinde yürütülen bağımsız randomize çalışmada, yoğun bakım dışı servislerde probiyotik temizlik hastane enfeksiyonlarını önlemede dezenfektanla temizlik kadar etkili bulunmuştur. Bu sonuç yüksek riskli alanlar için geçerli değildir; bu alanlarda kurum protokolü uygulanır.

Probiyotik temizliğin etkisi ne kadar sürede oluşur?

Hastane çalışmasında yüzey patojenlerindeki azalma 3–4 haftada oluşmuş ve sonrasında sabit kalmıştır. Klasik temizliğe geri dönüldüğünde bakteri sayıları eski düzeyine çıktığı için uygulamanın ara verilmeden sürdürülmesi gerekir.

Probiyotik Bacillus hastalar için risk oluşturur mu?

Çok merkezli hastane çalışmasında, probiyotik temizlik uygulanan hastanelerde ürün kaynaklı Bacillus'a bağlı enfeksiyon saptanmamıştır. Ağır bağışıklık baskılanması olan hastaların bulunduğu ünitelerde kullanım kararı enfeksiyon kontrol komitesine aittir.